Praworządność

OCHRONA PRAW PODSTAWOWYCH

Przestrzeganie praw podstawowych – praw człowieka, jest jednym z zasadniczych obowiązków państw i obywateli. Idea, aby za ich złamanie groziła osobista odpowiedzialność karna, a państwa ponosiły odpowiedzialność odszkodowawczą, staje się coraz powszechniejsza.

Andrzej Zaleski

Praworządność oznacza, że wszystkie organy władzy publicznej muszą działać na podstawie prawa i w ramach prawa, zgodnie z wartościami jakimi są demokracja i prawa podstawowe oraz pod kontrolą niezależnych i bezstronnych sądów. Obejmuje zasadę legalności odnosząca się do procesu stanowienia prawa, pewność prawa, zakaz arbitralności w działaniu władz wykonawczych, skuteczną ochronę sądową, podział władzy oraz równość wobec prawa. Szczególne znaczenie ma ochrona praw podstawowych takich jak godność, obejmująca między innymi prawo człowieka do życia i integralności, zakaz tortur, niewolnictwa i przymusowej pracy, a także wolność, równość i prawo do wymiaru sprawiedliwości, szczegółowo opisanych w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

Zbrodnie drugiej wojny światowej w sądach krajowych

Kwestia odpowiedzialności osób fizycznych dopuszczających się zbrodni polegających na naruszeniu podstawowych praw człowieka, pojawiła się pod koniec drugiej wojny światowej. Przed jej wybuchem odpowiedzialność za najpoważniejsze zbrodnie ponosiły państwa, a nie osobiście sprawcy. Dopiero państwa alianckie po drugiej wojnie światowej stanęły przed dylematem, co zrobić z kierownictwem politycznym, państwowym i militarnym pokonanych państw, zwłaszcza Niemiec i Japonii w obliczu zbrodni, jakich te państwa się dopuściły.

Brytyjczycy wysunęli koncepcję zastosowania kazusu Napoleona, czyli umieszczenia ich w miejscu podobnym do wyspy świętej Heleny. Ostatecznie zostali postawieni przed sądem. W 1945 roku został powołany Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze w celu osądzenia głównych zbrodniarzy wojennych Rzeszy Niemieckiej, oskarżonych o zbrodnie wojenne, przeciwko pokojowi i ludzkości. Podobny Trybunał dla Dalekiego Wschodu został powołany w 1946 roku, a jego zadaniem było osądzenie zbrodni dokonanych przez przywódców i innych obywateli Japonii. Zapadło wiele wyroków kary śmierci czy długoletniego więzienia.

Podstawy prawne Trybunału w Norymberdze zostały określone w jego statucie nadanym przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję i ZSRR w dniu 8 sierpnia 1945 roku. Przedmiotem procesów miało być naruszenie aktów prawa międzynarodowego. Powołanie Trybunałów oznaczało, że obywatele suwerennych państw mieli być sądzeni na zasadach i w oparciu o wartości oraz prawa ustalone przez państwa zwycięskie, z pominięciem prawa macierzystego państwa.

Orzecznictwo Trybunałów wykrystalizowało pogląd, że osoby fizyczne, niezależnie od obywatelstwa, mogą odpowiadać karnie za ludobójstwo, tortury, pracę przymusową i czystki etniczne. W ślad za orzecznictwem Trybunałów poszły sądy krajowe Niemiec i Japonii, przed którymi rozpoczęły się procesy zbrodniarzy wojennych. Pogląd ten znalazł odzwierciedlenie w Karcie Narodów Zjednoczonych, powołującej do życia Organizację Narodów Zjednoczonych w dniu 26 czerwca 1945 roku. W Karcie założyciele ONZ podnoszą kwestie praw człowieka, jego godności i wartości. Karta, wraz z paktami ekonomicznym i prawnym oraz powszechną deklaracją praw człowieka, stanowi uniwersalny system ochrony praw człowieka – podmiotowy i przedmiotowy.

Przyjęte zapisy były tylko zaleceniem dla poszczególnych państw, które zobowiązały się do ich przestrzegania. Władze każdego państwa odrębnie miały decydować o tym, czy i kogo można pociągnąć do odpowiedzialności za naruszenie przyjętych zasad i postawić przed sądem. W przypadku faktycznego popełnienia zbrodni społeczność międzynarodowa mogła jedynie podjąć działania wymuszające na poszczególnym państwie, aby oskarżyło i osądziło sprawców. Nie było sądu międzynarodowego, który miałby jurysdykcję sądzenia osób bez względu na ich obywatelstwo. W 1945 roku powołano jedynie Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Hadze rozstrzygający spory pomiędzy państwami, członkami ONZ.

Zbrodniarze naszych czasów

Sytuacja zmieniła się w związku z wojną w byłej Jugosławii. Mając na uwadze ogrom zbrodni popełnionych w czasie wojny, państwa trzecie uznały, że należy powołać sąd międzynarodowy dla osądzenia zbrodniarzy. Nie dałoby się ich osądzić przez sądy krajowe państw byłej Jugosławii. Dlatego też Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała Międzynarodowy Trybunał do Spraw Ścigania Osób Odpowiedzialnych za Poważne Naruszenie Międzynarodowego Prawa Humanitarnego na Terytorium byłej Jugosławii od 1991 roku. Rezolucją z dnia 25 maja 1997 roku nadała Trybunałowi Statut. Zgodnie ze Statutem Trybunał został uprawniony do ścigania osób, które popełniały lub nakazywały popełnienie czynów stanowiących ciężkie naruszenie Konwencji Genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 roku, wymierzonych przeciwko osobom lub mieniu. Ściganiu podlegało umyślne zabójstwo, torturowanie, umyślne spowodowanie wielkich cierpień, bezprawna deportacja, przesiedlenie, bezprawne pozbawienie wolności osoby cywilnej lub branie osób cywilnych jako zakładników. Ponadto Trybunał jest uprawniony do ścigania osób dopuszczających się ludobójstwa czy zbrodni przeciwko ludzkości. Jurysdykcja Trybunału objęła terytorium byłej Jugosławii w okresie od 1 stycznia 1991 roku, a jego siedzibą została Haga.

Państwa na tym nie poprzestały i powołały Międzynarodowy Trybunał Karny z siedzibą w Hadze, o szerszych kompetencjach. Trybunał Karny powstał na podstawie przyjętego w dniu 17 lipca 1998 roku Statutu Rzymskiego – umowy, która została przyjęta przez 120 państw i rozpoczął funkcjonowanie w dniu 1 lipca 2002 roku. Jego zadaniem jest sądzenie osób fizycznych oskarżonych o popełnienie najcięższych zbrodni jak ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i agresje, które miały miejsce po 1 stycznia 1991 roku.

Zgodnie ze Statutem, Trybunał Karny może wykonywać swoje funkcje i uprawnienia na terytorium każdego Państwa–Strony oraz, na podstawie specjalnej umowy, na terytorium jakiegokolwiek innego państwa. Statut zawiera Elementy Definicji Zbrodni, stanowiące pomoc dla Trybunału w zakresie interpretacji podstawowych pojęć – ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni wojennych. Definiuje dość szeroko powyższe pojęcia, zwłaszcza w zakresie zbrodni przeciwko ludzkości. Zalicza do niej zabójstwo, eksterminacje, niewolnictwo, deportacje, uwięzienia, tortury, zgwałcenie i wiele innych.

Legitymację do kierowania oskarżenia do tych Trybunałów mają tylko państwa lub organizacje międzynarodowe. Inną ścieżkę procedowania ustalono dla powołanego w 1959 roku uchwałą Rady Europy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu. Trybunał ma uprawnienia do zasądzania odszkodowań od państwa, będącego jego członkiem, na rzecz obywateli, których podstawowe prawa zostały naruszone. Nie może karać osób fizycznych za popełnione zbrodnie. Nie jest sądem karnym. Ważnym jest natomiast, iż prawo wniesienia sprawy przysługuje pokrzywdzonym osobom fizycznym.

Wzrost ochrony praw podstawowych

Obecnie pojęcie jak i ochrona podstawowych praw człowieka zyskuje coraz szersze zrozumienie zarówno wśród państw, jak i opinii międzynarodowej. Osoby fizyczne dopuszczające się zbrodni przeciwko prawom człowieka w coraz większym stopniu muszą się liczyć z odpowiedzialnością karną, a państwa z możliwością ponoszenia odpowiedzialności cywilnej, odszkodowawczej. Odpowiedzialność ta jest ograniczona do państw i obywateli tych państw, które są stronami umów powołujących Trybunały. Jest to widoczne zwłaszcza w przypadku Międzynarodowego Trybunału Karnego, którego członkami nie są ani USA, ani Rosja. Jednak idea powołania następnych międzynarodowych sądów kiełkuje w innych regionach świata, na przykład w Afryce, w której powstał Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy.

Rozwój ochrony praw podstawowych odbywa się na zasadzie wzlotów i upadków, ale trend staje się widoczny. Jest to związane z dyskusją na temat praworządności toczoną w ramach Unii Europejskiej. Coraz więcej osób i państw zdaje sobie sprawę, że bez poszanowania praworządności nie jest możliwy rozwój państw i społeczeństw. W pełni zasadne są słowa Ursuli von der Leyen wypowiedziane w Orędziu o stanie Unii w 2020 roku. „Praworządność pozwala chronić ludzi przed rządami siły. Jest gwarantem naszych najbardziej podstawowych praw i swobód. Umożliwia nam wyrażanie opinii i daje prawo do niezależnych mediów”.


Gmach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, fot. CherryX, źródło: wikipedia.org
„Nasze Czasopismo” nr 02/2021